سینمایی که با آوینی متولد شد

از ترکمن‌صحرا تا «فتح خون»

نخستین تجربه‌های هنری او با مجموعه‌هایی چون «شش روز در ترکمن‌صحرا»، «سیل خوزستان» و «خان‌گزیده‌ها» شکل گرفت. اما با آغاز جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹، گروه فیلم‌سازی جهاد به سرپرستی او، از نخستین گروه‌هایی بود که برای ثبتِ وقایع، راهی جبهه‌ها شد. نتیجه این نگاه، ساخت مستندهایی شد که هنوز هم از قوی‌ترین روایت‌های تصویری دفاع مقدس هستند؛ آثاری ماندگار مانند «حقیقت»، «بشاگرد»، مجموعه تحسین‌شده «روایت فتح» (۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶) و «شهری در آسمان» که به محاصره و آزادسازی خرمشهر می‌پردازد.

آوینی؛ نظریه‌پردازِ سینما

سید شهیدان اهل قلم تنها یک فیلم‌ساز نبود؛ او دغدغه‌ی آموزش و تبیینِ ماهیتِ سینما را نیز داشت. اگرچه تدریس کوتاه او در دانشگاه به دلیل تفاوت نگاهِ آموزشی‌اش با طرح‌درس‌های رایج دیری نپایید، اما حاصل آن اندیشه‌ها در کتاب‌هایی چون «آینه جادو» و مقالات تخصصی‌اش در فصلنامه فارابی ماندگار شد. بسیاری از آثار مکتوب او، حاصل جمع‌آوری مقالاتی است که او در زمان حیاتش انتخاب و تدوین کرده بود؛ مقالاتی که به دو بخش اصلی «ماهیت سینما» و «تجارب فیلم‌سازی مستند» تقسیم می‌شوند.

نگاهی به اندیشه‌های سینماییِ «راویِ فتح»

آوینی سینما را بیش از آنکه ابزاری برای جذب مخاطب به هر قیمتی بداند، رسانه‌ای برای انتقالِ حقیقت می‌دانست. او معتقد بود: «جذابیت در فیلم‌سازی، شرط لازم است اما کافی نیست.» از نظر او سینما «توهمی واحد از یک واقعیت ممتد» است که تماشاگر در آن مستغرق می‌شود.

سید مرتضی آوینی با تأکید بر اخلاق در هنر می‌نوشت: «تماشاگر بخش اعظم وجود خویش را تسلیم فیلم می‌کند و در آن مستغرق می‌شود؛ لذا سوءاستفاده از گرایش‌های شهوی تماشاگر جایز نیست و ترس، وهم و خشم او را نیز تنها تا آن‌جا باید تحریک کرد که مانع کمال روحانی‌اش نباشد.»

امروز، در سالروز ملی سینما، یادآوری اندیشه‌ها و سبکِ کاری شهید آوینی، بیش از آنکه یک مرورِ تاریخی باشد، درسی است برای سینمای امروز؛ یادآوری اینکه سینما می‌تواند فراتر از سرگرمی، آینه‌ای برای انعکاسِ هویت و حقیقتِ یک ملت باشد.