دهم اردیبهشت؛ روز ملی خلیج فارس

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای استان لرستان، دهم اردیبهشت یادآور یکی از نقاط عطف تاریخ ملی و دریایی ایران است؛ روزی که در پی یک روند نظامی-سیاسی سرنوشت‌ساز در سال ۱۶۲۲ میلادی، حضور بیش از یک قرن پرتغالی‌ها در سواحل جنوبی ایران پایان یافت و نام «خلیج‌فارس» بار دیگر با قدرتی تاریخی و هویتی تثبیت شد؛ روایتی که از هرمز آغاز می‌شود و تا تنگه هرمز و پهنه راهبردی این آبراه جهانی امتداد دارد.

نام «خلیج‌فارس» مفهومی ریشه‌دار در تاریخ مکتوب جهان است. مورخان یونانی همچون هرودوت، گزنفون و استرابن در آثار خود از این پهنه آبی با عناوینی، چون «پارس» یا «پارسه» یاد کرده‌اند. در متون یونانی، عبارت «پرسی‌کوس سینوس» (Persicus Sinus) به معنای «خلیج‌فارس» به‌کار رفته که نشان از تثبیت این نام در حافظه جغرافیایی و تاریخی جهان دارد.

این استمرار نام‌گذاری، از حیث هویتی نیز اهمیت دارد؛ چون پیوندی میان سرزمین، فرهنگ و حاکمیت را بازتاب می‌دهد. خلیج فارس، در طول قرن‌ها، بخشی از شناسنامه تمدنی ایران بوده است.

در آغاز سده شانزدهم میلادی، با گسترش استعمار اروپایی، پرتغالی‌ها به عنوان یکی از قدرت‌های دریایی، وارد آب‌های جنوب ایران شدند. اشغال جزیره هرمز و تسلط بر مسیر‌های تجاری، بخشی از استراتژی کلان آنان برای کنترل تجارت شرق و غرب بود. این حضور که از اوایل قرن شانزدهم آغاز شد، بیش از ۱۰۰ سال به طول انجامید و به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حاکمیتی ایران در آن دوران بدل شد.

جزیره هرمز، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در دهانه تنگه هرمز، نقطه‌ای کلیدی در کنترل تجارت دریایی محسوب می‌شد. تسلط پرتغالی‌ها بر این منطقه، عملا بخشی از حاکمیت ایران بر خلیج‌فارس را تحت‌الشعاع قرار داده بود.

تحول اساسی در این وضعیت، در دوران شاه‌عباس اول رقم خورد. او با درک اهمیت استراتژیک خلیج‌فارس، برنامه‌ای جامع برای بازپس‌گیری مناطق اشغالی تدوین کرد. این برنامه نه‌تنها شامل اقدامات نظامی، بلکه دربرگیرنده اصلاحات ساختاری در ارتش و تعاملات دیپلماتیک نیز بود.

در سال ۱۶۲۱ میلادی، نیرو‌های ایرانی به فرماندهی امامقلی‌خان موفق شدند جزیره هرمز را از کنترل پرتغالی‌ها خارج کنند. این پیروزی، مقدمه‌ای برای خروج کامل پرتغالی‌ها از سواحل جنوبی ایران بود.

بر اساس اسناد تاریخی، روند خروج پرتغالی‌ها از سواحل جنوبی ایران در فاصله ۲۱ تا ۳۰ آوریل ۱۶۲۲ میلادی رخ داده است. برخی منابع به یکی از این دو تاریخ اشاره کرده‌اند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این خروج یک فرآیند تدریجی و ۹ روزه بوده است.

این رخداد، آغاز بازتعریف حاکمیت ایران بر خلیج‌فارس بود. از همین رو، دهم اردیبهشت—که با این بازه زمانی هم‌پوشانی دارد—به عنوان نمادی از این پیروزی تاریخی انتخاب شده است.

در سال‌های گذشته، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی با استناد به همین پیشینه تاریخی، دهم اردیبهشت را به عنوان «روز ملی خلیج‌فارس» در تقویم رسمی کشور ثبت کرده است. این نام‌گذاری، تلاشی برای پاسداشت یک هویت تاریخی و مقابله با تحریف‌های احتمالی در نام‌گذاری این پهنه آبی است.

روز ملی خلیج‌فارس، فرصتی است برای بازخوانی تاریخ، تقویت آگاهی عمومی و تاکید بر اهمیت این منطقه در معادلات فرهنگی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی.

در امتداد خلیج‌فارس، تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی و تجارت جهانی شناخته ⁴3³3³ است. به همین دلیل، در دوره پرتغالی‌ها و نیز در زمان صفویه و حتی در همین امروز، این منطقه در کانون توجه قدرت‌های دریایی قرار داشته و دارد.

خلیج‌فارس مجموعه‌ای از میراث‌های فرهنگی، اقتصادی و زیست‌محیطی را در خود جای داده است. از بنادر تاریخی و مسیر‌های تجاری گرفته تا فرهنگ‌های بومی و تنوع زیستی، همگی بخشی از این میراث ارزشمند هستند.